ილია ჭავჭავაძე – "მგზავრის წერილები"

ილია ჭავჭავაძის "მგზავრის წერილების" შესწავლისას მოსწავლემ, გარდა იმისა, რომ კარგად უნდა აითვისოს შინაარსი, ასევე თავი უნდა  მოუყაროს  იმ პრობლემებს, რომლებიც ნაწარმოებშია წარმოჩენილი. ამაში კი მეგზურად და გზამკვლევად მასწავლებელი უნდა მოევლინოს.
თავისებურება 1 – "მგზავრის წერილების" თავისებურებას ნაწარმოების ფორმა და ხასიათი განაპირობებს. "მგზავრის წერილები" ერთი კონკრეტული ნაწარმოები კი არა, ეროვნულ–განმათავისუფლებელი პროგრამაა, ერთგვარი გეგმაა სამოქმედო. სწორედ ეს ხასიათი განაპირობებს იმ თავისებურებას, რომელიც კარგად უნდა გავშალოთ და გავაანალიზოთ მოსწავლეებთან ერთად. გთავაზობთ ჩამონათვალს საკითხებისა, რომელიც უნდა გავიაროთ "მგზავრის წერილების შესწავლისას". აქვე შემოგთავაზებთ აქტივობას, რომელიც ამ შემთხვევაში გამოგვადგება. აქტივობა: ალბათ, გვახსოვს, როგორ გვასწავლეს თავად ჩვენ სკოლაში ეს ნაწარმოები. პირადად ჩემს შემთხვევაში მოხდა ასე: გავიარეთ "მგზავრის წერილები", დავწერეთ შინაარსი და მხოლოდ ამის შემდეგ მოგვცეს სააანალიზო თემა: "მგზავრის წერილების" განხილვა. ამით შემოიფარგლა ჩვენი, როგორც მოსწავლეების, შეხება ამ ნაწარმოებთან.

ვფიქრობ, რომ უფრო ეფექტური და საინტერესოა ის , რომ

მგზავრისა და ლელთ ღუნიას საუბარი

"Cveni Tavi Cvenadve gveyudnes! "

   

Temis saTauridanve Cans, rom msjeloba unda Seexebodes moxevisa da mgzavris Sexvedras, maT saubarsa da im problemebs, რომელიც  lelT Runiam wamoWra.

sasurvelia, isargeblo Semdegi gegmiT:

·         sad Sexvda ilia lelT Runias?

ავტორი – ილია ჭავჭავაძე

ილია ჭავჭავაძე – „კაცია–ადამიანი?!“

(თემაში წარმოდგენილი უნდა იყოს  მოთხრობის ავტორის როლი, „კაცია–ადამიანში“ ილია არ არის ოდენ მთხრობელი, იგი ხშირად ესაუბრება მკითხველს, მიმართავს პერსონაჟებს. თითოეულ ეპიზოდს მოსდევს ილია ჭავჭავაძის მსჯელობა. ყოველივე ეს უნდა იყოს მიმოხილული აღნიშნულ თემაში).   

1. „კაცია–ადამიანის?!“ შესავალი და შესავლის რამდენიმე ვარიანტი. მწერალი შესავლით ამზადებს მკითხველს ნაწარმოების წასაკითხად;  (როგორ მუშაობდა ილია შესავალზე, რა მსგავსება და რა განსხვავებაა არსებულ და სავარაუდო შესავლებს შორის? წარმოდგენილი ვარიანტებიდან რომელს ანიჭებთ უპირატესობას და რატომ?); 

თათქარიძეობა

ილია ჭავჭავაძე – „კაცია–ადამიანი?!“

(თათქარიძეობა საერთო ქართული მოვლენაა. იმსჯელე ამ  საკითხზე. თემაში უნდა ჩანდეს, რომ მოსწავლე კარგად იცნობს ა.ბაქრაძის წერილს „არაფრობის უარყოფა“).

სასურველია, ისარგებლო შემდეგი გეგმით: 

1. როგორ ახასიათებს ილია ჭავჭავაძე ლუარსაბის ცხოვრების სტილს?

ლუარსაბი და დარეჯანი

ილია ჭავჭავაძე – „კაცია–ადამიანი?!“

(თემა უნდა  ეხებოდეს  ილია ჭავჭავაძის მოთხრობის  ამ ორ პერსონაჟს.  გაიხსენეთ, როგორ ახასიათებს თითოეულ მათგანს ავტორი, მოახდინეთ შედარება და  იმსჯელე ამ „ორი გვრიტის“ ცხოვრების სტილზე).

სასურველია, ისარგებლო შემდეგი გეგმით:

1. როგორ შეხვდნენ ლუარსაბი და დარეჯანი ერთმანეთს ( გაითვალისწინე, რომ ლუარსაბი ყოველმხრივ მოტყუებული დარჩა, მახინჯი და უმზითვო ქალი შერთეს, მაგრამ ის მაინც კმაყოფილია. დაახასიათე,  ბედს შეგუებლობა და კმაყოფილება მეცხრე თავის მიხედვით); 
2. ლუარსაბისა და დარეჯანის მსგავსების ხაზგასასმელად რომელ ანდაზას მოიხმობს

მითამ ესეც რეცენზიაა

მეათეკლასელის  რეცენზია  სპექტაკლისა "მგზავრის წერილები" (სტილი დაცულია)


       შაბათს, 7 საათზე, "კაცია–ადამიანზე" წავედით. უკაცრავად, შემეშალა! მინდოდა, მეთქვა– "მგზავრის წერილებზეო", მაგრამ ძნელია, გაარჩიო ეს ორი ნაწარმოები ერთმანეთისგან, თუ მარჯანიშვილის თეატრში წახვალთ. პირველი მოქმედება ხომ , თითქმის, "კაცია–ადამიანის"ნაწყვეტებს ეხება, სადაც ახალგაზრდა, "ჯინსების თაობის" უკაცრავად და, უნიჭო, მსახიობები თამაშობენ.

"ერის წყლული მაჩნდეს წყლულად"

ილიას შემოქმედების გასააზრებლად საინტერესო იქმება, თუ გარკვეულ ქრონოლოგიურ ხაზს შევადგენთ.
24 წლის ილია ბრუნდება რა სამშობლოში, წერს "მგზავრის წერილებს", სადაც წარმოადგენს საკითხთა ნუსხას – "ერის წყლულს" და მთელ სამოქმედო პროგრამას, რომელიც მას უნდა გაეხორციელებინა დაბრუნების შემდეგ. ამას ილია 1861 წელს წერდა.

ერთი წლით ადრე კი, 1860 წელს, რუსეთში, პავლოვსკში, ყოფნის დროს აყალიბებს პოეზიისა და პოეტის დანიშნულებას ლექსში "პოეტი". ამ ლექსში პოეტი შუამავალია, რომელმაც "გარეგანი ფრინველივით" კი არ უნდა იგალობოს, არამედ მეფსალმუნე დავითივით უნდა შეძლოს სანუგეშო სიტყვის თქმა. ალექსანდერე ჭავჭავაძის, ვახტანგ ორბელიანისა და სხვათა პოეზიას ილია "უსაქმო ფრაზებად" მიიჩნევს და თვლის, რომ საქმიანი სიტყვა სჭირდება ქართულ "ფეხმოტეხილ ლიტერატურას". რუსეთში მყოფი ილია გარკვეულ ამოცანებს განსაზღვრავს, რომელიც როგორც პოეტს ევალება, ბრუნდება და გზად პროგრამას შეადგენს. მაგრამ რა ხდება მას შემდეგ , რაც ჩამოვიდა?

ჩამოსვლის შემდეგ ილია იწყებს "კაცია–ადამიანზე" მუშაობას, სადაც ყველა ნაკლოვანება წარმოჩენილი, არაფრობის უარყოფაა წარმოდგენილი... და რეაქციამაც არ დააყოვნა. ნაკლის გაკიცხვა, საკუთარი თავის სარკეში დანახვა ილიას არ მოუწონეს. ბრალდებათა კვალდაკვალილიამ დაწერა "ჩემო კალამო", 1861 წელს, სადაც ყველა იმ გაკიცხვას უპასუხა, რომელიც თავს "კაცია–ადამიანის" დაწერისათვის დაატყდა თავს.
ილიას გული ყოველთვის უგრძნობდა, რომ თავის სიმახინჯეზე საუბარი ბევრს არ მოეწონებოდა, ამას ჯერ კიდევ "პოეტში" ეხმაურება. პოეტის მოვალეობად სახავს სიმართლის თქმას და იქვე იგრძნობა, რომ ხმალი–კალამი არ დაეშვება არაფრის წინაშე.
"ბრიყვნი ამბობენ, კარგი გული კი მაშინვე სცნობს–
ამ სიძულვილში რაოდენიც სიყვარულია."
დაწყებული პოლემიკა, სიმართლის თქმისთვის ბრძოლა წიწამურთან დასრულდა. აქვე აღსრულდა ის საშინელი წყევლა, რომელიც სიჭაბუკიდან მუდამ თან სდევდა პოეტს.

"მგზავრის წერილები" – გზა ვლადიკავკასიდან თბილისამდე

ილია ჭავჭავაძის "მგზავრის წერილების" სრული სათაურია– "მგზავრის წერილები, გზა ვლადიკავკასიდამ თბილისამდე". რას გრძნობს ავტორი, ბრუნდება რა სამშობლოში , ეს ძალიან კარგადაა გადმოცემული თავად ნაწარმოებში. უფრო კარგად გავიაზრებთ ამ გზის მნიშვნელობას, თუ გავიგებთ, რომელ გზას ეწოდება "საქართველოს სამხედრო გზა"? როდის დაიწყო მისი გაყვანა? რა მონაკვეთებს მოიცავს ? ცოტა რამ საქართველოს სამხედრო გზის შესახებ:
საქართველოს სამხედრო გზა სახელწოდებაა ისტორიული გზისა, რომელიც გადის კავკასიონის მთავარ ქედზე და აერთებს თბილისსა და ვლადიკავკაზს.
გზის სიგრძე 208 კმ-ია. იგი მიემართება მტკვრისა და არაგვის ხეობებში, გადის ჯვრის უღელტეხილზე (2384 მ), მიუყვება ბაიდარის ხეობას, შემდეგ დარიალის ხეობაში გადაკვეთს კავკასიონის გვერდით ქედს და ეშვება თერგის ხეობაში ვლადიკავკაზისაკენ. საქართველოს სამხედრო გზა გადის საქართველო-რუსეთის სახელმწიფო საზღვარზე, სადაც მდებარეობს საკონტროლო-გამშვები პუნქტები: ზემო ლარსი და ყაზბეგი.

გზის მშენებლობა დაიწყეს გეორგიევსკის ტრაქტატის ხელმოწერის შემდეგ, 1783 წელს, გზის მშენებლობა ტრაქტატით იყო გათვალისწინებული, მფარველი რუსეთი ამით უკავშირდებოდა საქართველოს. ამავე დროს დაიწყო ვლადიკავკაზის ციხე-სიმაგრის მშენებლობა. ახალი გზა გაყვანილ იქნა ძველი ისტორიული გზის გასწვრივ, რომელიც დარიალის ხეობით უკავშირებდა ჩრდილოეთ კავკასიას სამხრეთთან.
მუდმივი მიმოსვლა გზაზე გაიხსნა 1799 წელს. საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგ (1801), დაიწყო ახალი გაუმჯობესებული სამხედრო გზის მშენებლობა. საქართველოს სამხედრო გზას, პოლიტიკური და სამხედრო დანიშნულების გარდა, დიდი ეკონომიკური და კულტურული მნიშვნელობაც ჰქონდა. სხვადასხვა დროს ამ გზაზე გაუვლიათ ა.გრიბოედოვს, ა.პუშკინს, ვ.მაიაკოვსკის და სხვა ცნობილ მოღვაწეებს.
ამ სტატიაში განლაგებული ყველა სურათი წარმოდგენას შეგვიქმნის,როგორ გამოიყურებოდა ეს მონაკვეთი ილიას მგზავრობისას.რას ხედავდა მწერალი.
ქვემოთ მოყვანილ სურათზე კი დაბა ყაზბეგთან ერთად მყინვარწვერიც მოჩანს, რომელიც ილიამ გოეთეს შეადარა და იქვე დასძინა , რომ მას მძვინვარე და ბაირონვით მოუსვენარი თერგი ურჩევნია.სხვათა შორის, ავტორი ადარებს რა მყინვარს გოეტეს და თერგს–ბაურონს, უთუოდ მათი ცხოვრება ჰქონდა მხედველობაში და არა მათი შემოქმედება. (ძნელია, "ფაუსტის" ავტორს, გოეთეს, უკარებლობა და მძვნვარება დაუწუნო). ესეც თერგი, მუდამ მოუსვენარი და დაუდგრომელი.

"მგზავრის წერილებში" ილია თერგისა და მყინვარის მხატვრული სახეებით, მათი შედარებითა და დაპირისპირებით აყალიბებს თავისი ცხოვრებისა და შემოქმედების ძირითად პრინციპს, რომელიც ამგვარადაა ფორმულირებული: "მოძრაობა და მარტო მოძრაობა არის... ქვეყნის ღონისა და სიცოცხლის მომცემი". სწორედ ასეთი უნდა ყოფილიყო ქართველობა ილიას აზრით: აქტიური, ფხიზელი, ზნეობრივი პოზიციით. და არა ისეთი, როგორსაც ხედავდა მაშინ– ღირსებააყრილს, მოდუნებული მაჯისცემით, ჩაგრულსა და მონობას შეგუებულს. ამავე შინაარსს გამოხატავს ილიას ერთ–ერთი პერსონაჟის, ოთარაანთ ქვრივის სიტყვები: " თუ წუთისოფელს ერთს ბეწო ხანს თვალი მოუხუჭე, ისე გადაგთელავს , როგორც დიდოელი ლეკი– ნაბადსაო". ამ ფიქრებით ილია უახლოვდებოდა სამშობლოს. უნდა შეხვედროდა პირისპირ მწარე რეალობას, რუსეთის ჩექმის ქვეშ გათელილი მშობლიურ მიწას ... წინ დიდი ბრძოლა, ერის გამოფხიზლება და ეკლიანი გზა ელოდა, ეს გზა, გზა ვლადიკავკასიდამ თბილისამდე მოგვიანებით თბილისიდან წიწამურამდე გაგრძელდება და იქ დასრულდება... დასრულდება დიდი ადამიანის დიდი გზა... კვალი კი წარუშლელია... მოდიოდა ილია სამშობლოში და უყურებდა თერგის მოძრაობას, ნატრობდა ნეტავ ასეთი სიცოცხლე და მოძრაობა ჩემს ქვეყანაშიც მანახაო. მაშინ ილია ნამდვილად ვერ წარმოიდგენდა, რომ ამ მდინარის სახელი ერთ–ერთ ტერმინს დაედებოდა საფუძვლად, ისე კი ჰქონდა რაღაც ეჭვი გულში: "თერგდალეულობაზე" ხომ ნაწარმოებში საუბრობს. "თერგდალეულობა" თერგის გადალახვით სამშობლოში დაბრუნებას ნიშნავს.(და არა მარტო ამას, მოგვიანებით ამ ტერმინმა გააერთიანა ზოგადად უცხოეთში ნაცხოვრები და ნასწავლი, პროგრესული იდეების მატარებელი ყველა ახალგაზრდა). იმ დროის საქართველოში "თერგდალეულებს" ეჭვით, შიშით და უნდობლობით უყურებდნენ.